COMMENTARIVS DE PRUDENTIA APVD CICERONEM
quem conscripsit Consaluus Escurialensis anno MMIX, ex agro

Conspectus rerum commentarii de prudentia apud Ciceronem

I. Proemium
II. De prudentia in re acta et in re ficta
III. In prudentiam Ciceronis
IV. De prudentiae generibus
IVa. De quadam falsa etymologia
V. Modus prudentiae
VI. Appendix


I. Quae de prudentia dicemus, parui pretii erunt cum haec intelliguntur natura neque multis uerbis neque intrincatis locis neque uariis inustitatisque uocibus doctorum umbraticorum (indocti sumus) decet in tam simplici re explananda uti nam plana est ac tantum operae pretium est diuulgare domi et peregre ut alios certiores faciamus de quaque re quam mente excogitamus, quam amamus, quam desideramus, qua uiuimus ac sensu pleno ueri amoris uiuimur.

II. Sicut alias dixeramus de deo et de diuino apud Ciceronem natura cognosci potest, quid prudentia sit, et quae, non solum natura sed re acta in uita communi, in hominum societate et coniunctione bonorum omnium, in coetu cum quodam noto in uia urbis atque re ficta in comoediis.

Quod ad primam attinet, prudentia uel quo uel unde gressus sint mouendi patefacit ne periculo aliquo periclitaremur. Ita ut si aliquem obtutu tantum prauum intuemur, ipsum fugimus! nempe sunt aliqua iudicia mente nostra fixa quibus plus alienam personam obtutu iudicamus quam ratione, cuius participes (De Officiis I:11) in primis sumus quia commodius certe est factu pittacium super alium imponere quam eum uere cognoscere conari et amare quasi fratrem. Ad hoc uenit auxilio prudentia ueluti instar obicis uel fossae ut nos tutetur uel etiam ut phantasma mentis nostrae seu mater altera amantissima quae ab alienis periculis protegit nos. De re uera satis dictum, eamus ad rem fictam cuius uis pro certo potentior est in rebus humanis tractandis ut Cicero in Amicitia:

Qui clamores tota cavea nuper in hospitis et amici mei M. Pacuvi nova fabula! cum ignorante rege, uter Orestes esset, Pylades Orestem se esse diceret, ut pro illo necaretur, Orestes autem, ita ut erat, Orestem se esse perseveraret. Stantes plaudebant in re ficta; quid arbitramur in vera facturos fuisse? Facile indicabat ipsa natura vim suam, cum homines, quod facere ipsi non possent, id recte fieri in altero iudicarent. (Ciceronis Laelius de amicitia I:24)

Cum ad cinematographum siue theatrum imus amicis — mihi mos antiquitus manet uno fidissimo amico comitatus adesse — stipati et tragoediam uel cuiusuis generis drama intuemur, persaepe enim capiti dramatis personarum contingere solet ut periculum ei imminere plane uideatur quod nobis spectatoribus compertum atque illis personis dramatis est sed multa audens nimis alta capiundi cupidus — famam laudem honorem cultum gloriam et quod hodie caput rei est, illius feminae uenustissimae comarum flauarum amorem fauoremque! Verus enim sensus certusque ueri periculi, prudentia quae uocaretur, aufertur et suspenditur pro audacia, hunc enim in modum, quod in re uera prudentiam appellauimus paulo ante, in re ficta ante spectatores nimis sanguinis cupidos in audaciam extemplo uertitur atque ita, ut secundum Ciceronem natura ipsa deos esse cognoscimus et consensu nationum omnium atque quemadmodum natura ipsa in nosmet ipsos prudentiam inducit, mihi quidem uidetur in scenis nihil diuini reuera esse cum ita res aguntur ut supra de periculis haudquiquam spernendis diximus. Ceterum, sobrietatem Ciceronis notissimam esse censeo ac propterea odium eius erga solos ineptos histriones de quibus indicat mentem satis uanam esse bonarum rerum. De uestitus cultu alias dicemus, atqui maximi momenti super histronibus Ciceronis opinionem proferre huc credo.

Eadem ratio est habenda vestitus, in quo, sicut in plerisque rebus, mediocritas optima est. (Ciceronis liber de officiis I:130)

Monet ne effeminati sint cum duo genera sint pulchritudinis; alterum ad uenustatem pertinens, alterum ad dignitatem ita ut alterum muliebrem ducamus, alterum uirilem amobus permixtum.

Quibus in rebus duo maxime sunt fugienda, ne quid effeminatum aut molle et ne quid durum aut rusticum sit. Nec vero histrionibus oratoribusque concedendum est, ut is haec apta sint, nobis dissoluta. Scaenicorum quidem mos tantam habet vetere disciplina verecundiam, ut in scaenam sine subligaculo prodeat nemo; verentur enim, ne, si quo casu evenerit, ut corporis partes quaedam aperiantur, aspiciantur non decore. (Ciceronis liber de officiis I:129)

III. Praeterea, de prudentia me regnante iam statui quod tribuendum haberem. Nunc autem ad Ciceronis non opinionem (nam opinio, quae scilicet more Graeco δόξα, et omni probatione uacat nec ulla iustificatione eget cum opinio diuinitus — ut credo sed alii alia dicunt — ad nos aduenit, haud ratione feta partaue) sed eius sententiam transeamus ipsam. Primum significatum ac de eius significatione, postea ad quasdam quaestiones teste Arpinate ibimus. Omnium operium Ciceronis quae ad diem nostrum peruenerint (et alia, namque inuentae sunt partes aliorum operum, sicut illius Hortensii in S. Augustino qui ualde laudatur ab hoc magno Hipponensi) haec sunt quae de prudentia definitiones offeruntur (in appendice plura inuenies sed haec sunt capitalia):

1. Prudentia est rerum bonarum, et malarum, et utrarumque scientia. (De inuentione 160)
   
2. Ut medicina ualetudinis, sic uiuendi ars est prudentia. (De finibus bonorum et malorum V: 16)
3. Prudentia est calliditas quae ratione quadam potest delectum habere bonorum et malorum. (Rhetorica ad Herennium IV:3)
4. Prudentia est multarum rerum memoria, et usus complurium negotiorum. (Rhetorica ad Herennium IV: 3)
5. Hoc sentire, prudentiae est: facere fortitudinis. (Pro Sestio 86)
6. Prudentia enim, quam Graeci frónesin dicunt, aliam quandam intellegimus, quae est rerum expetendarum fugiendarumque scientia. (De officiis I:153)
   
7. Semper oratorum eloquentiae moderatrix fuit auditorum prudentia, id est, auditorum cognitio. (Orator 24)
8. Physicorum est ista prudentia, id est, scientia, uel cognitio. (De diuinatione 11)
9. Memoria praeteritorum, futurorum prouidentia. (Cato maior de senectute dialogus 78)
10. Prudentia constat ex scientia rerum bonarum et malarum et nec bonarum nec malarum. (De natura deorum 38)

IV. Sic statuere definitionem quam simplicissimam possumus ex confusione numerorum I cum III atque IV cum IX, id est ex similimis cum similimis. Hoc modo prudentia cum in re philosophica scientia tum in re cottidiana delectus bonorum malorumque non boni malique tantum est qui in plurimis ualet ex memoria praeteritorum cum prouidentia rerum futurarum ut nihil mali nobis contigerit. Qua re probata, nimirum ἀνάμνησιν diuini Platonis memini. Quaeris quid tandem sit plane prudentia. Prudentia est memoriae particeps discrimen bonorum malorumque ad malum euitandum.

Postea uero Cicero nobis compertum dabit exempla uaria in definitionibus II, VII et VIII ita ut prudentia in uita humana sit ars bona ualetudine uiuendi atque in foro sit prouidentia animorum audientium, nam 'moderatricem eloquentiae oratorum' declarat. Sic rhetores in foro descendentes prudentia utentur ut sua uerba beneuolentia potirentur animorum illorum inque animos penetretent ac ibi morentur aeterno — uel usque ad tempus quo comitiis candidi exeant uictores! Deinde in cognitione rerum physicarum Cicero maximam curam diligentiam intelligentiam prudentiam ponit namque ea 'scientia uel cognitio' reapse prudentiam implicat et idcirco haud aliud adhibere necesse est ad scientiam uel cognitionem cum satis parta sit.

Nouissimum definitionum genus est illud quod uariatione utitur (definitiones V, VI sequimur) nam in VI, Graecos fert prudentiam non modo effugiendi turpes cupiditates et malum summatim uel periculum aliquod uti sed apud Graecos — secundum Ciceronem — φρόνησις uel prudentia non nisi ad rem philosophicam spectat.



IV. Ad summam, nunc dicendum est de prudentiae generibus quibus ipsa manifestetur. Est enim prudentia uel ciuilis uel uulgaris communisque uel domestica. Eo modo earum quae ciuilem nominamus prudentiam res propria est oratoribus magistratibus causidicis atque aliis uiris rem publicam curantibus — de hac quidem iam supra sat dictum. Ea quae sicut ancilla uernacula domi nata est ibique creuit et, minime morienda — semper conseruanda ac dum sit necesse, augenda — domestica uocatur prudentia. Exemplum in libro consiliis sapientissimis praedito de officiis Cicero nobis apponit perpulchrum quod tametsi de incesto et promiscuitate, tamen non disertissimus sed sensu communi pleno:

Nostro quidem more cum parentibus puberes filii cum generis soceri non lauantur. Retinenda enim est huius generis uerecundia, praesertim ipsa magistra et duce. (Ciceronis liber de officiis I:129)

IVa. Mactissme et laudabilis ualde hoc uerbo 'retinenda' usus est. Per iocum tantum aliquid dicam, nam mihi fontes desunt ad rem probandam neque graue sit habendum, quaeso, quod iam dicam. Origo siue — more Graeco — etymologia huius uerbi potest trahi fortasse a RUDEN-T-IA, prima littera caesa sicut aliis uerbis accididerit — exempli gratia, ruina quae antiquitus pruina enuntiabatur sed cum Lucano tristis rumifero:

etiam periere ruinae (Lucani in magno opere cui nomen Pharsalia IX: 969)

Rudens est funis quo nauis portu fixa manet ne soluatur. Nonne ista prudentia cum uerecundia adhibita uidetur exemplar istius rudentis quo prohibimur a malo nocituro? Mihi ita sane uisus sed hypotheses numquam sunt fingendae et tacendum igitur est. Prudentia, aio, domestica domi nascitur et extra eius parietes nihil ei agendum. Tertium genus prudentiae quod commune et uulgare (De Fin. 76) est nec per domusionem ne in negotiis togatis quidem orta est sed apud omnium hominum societatem et coniunctionem de qua in prioribus partibus huius commentarii promulside diseruimus. Itaque nascitur haec prudentia in omnibus hominibus sine ullo discrimine, nam communis est et uulgaris. Secundum Ciceronem ergo igitur et quae hactenus tulimus ex libro de officiis feminis aptior est ea quae domi nata est ac uiris ea quae in foro. Communis et uulgaris ea prudentia patrimonium mediocre — de mediocritate alias dicam — omnium est.


V. In prudentia comperta facienda desunt multa atque paucis finem faciam in finibus prudentiae discribendis. Cicerone duce, non genera — quae iam satis explanauimus — sed modus quibus ipsa habeatur sunt secundum

1. magnitudinem.
2. qualitatem erga homines seruandos.
3. id quod ad ipsam prudentiam spectat.
   

Potest enim esse uetus et excellens uacua mediocris summa eximia; dulcis fidelis grata praestans utilis; non indiserta perpicua singularis uera par.


VI. Appendix.

Maximae utilitatis communis mihi uidetur hunc in locum conferre hanc paginam 612 ex altero uolumine lexiconis ciceroniani quod Mario Nizzolio concinnauit. Conatus sum loca citata reperire sed frustra tempus consumpsi quia quaedam sunt errata nec operae pretium est emendare (multa credo equidem loca mutata esse operum tempore nostro, non igitur mendum auctorum lexiconis est) cum satis ualet per se ipsum hoc lexicon ciceronianum.

Prudentia, -tiae, sapientia, intelligentia, φρόνησις.)(. temeritas. 2. de Inu. 160. Prudentia est rerum bonarum, et malarum, et utrarumque scientia. 3. de Nat. 38. Prudentia constat ex scientia rerum bonarum et malarum et nec bonarum nec malarum. 5. de Fin. 67. Prudentia in delectu bonorum et malorum cernitur. Ibid 16 Ut medicina ualetudinis, sic uiuendi ars est prudentia.1. Off. 160. Cognitionem prudentiamque sequitur considerata actio. 3. Ad Her. 3. Prudentia est calliditas quae ratione quadam potest delectum habere bonorum et malorum. Ibid. Prudentia est multarum rerum memoria, et usus complurium negotiorum. Pro Sest. 86. Hoc sentire, prudentiae est: facere fortitudinis. 1. de Diu. 24. Ratio atque prudentia reipubl. gerendae. 1. de Orat. 90. Exercitatio intelligendi prudentiam acuit. 5.Tusc. 14 Si nulla urirtus prudentia uacat, prudentia hoc uidet. 3. Ad Her. 6. Quam is prudentiam appellarit, ineptam et garrulam, et odiosam scientam esse dicemus. 1. Off. 153. Prudentia enim, quam Graeci φρόνησιν dicunt, aliam quandam intellegimus, quae est rerum expetendarum fugiendarumque scientia. Orat. 24. Semper oratorum eloquentiae moderatrix fuit auditorum prudentia, id est, auditorum cognitio. 2. De Diu. 11. Physicorum est ista prudentia, id est, scientia, uel cognitio. De Sen. 78. Memoria praeteritorum, futurorum prouidentia. 2. De Orat. 132 Perspicua sunt haec quidem, et in uulgari prudentia sita. Part. 18. Prudentiam malitia imitatur. 1. De Orat. 165 et 256 Prudentia iuris ciuilis. 6. Att. 9 Adeon' ego non perspexeram prudentiam litterarum tuarum? 4. de Fin. 76. Omnibus artibus uolumus attributam esse eam, quae communis appellatur prudentia, quam omnes, qui cuique artificio praesunt, debent habere. Part. 29 Si neque prudentiam eius impedias confusione partium, id est, intelligentiam. Ibidem 76. Prudentia in suis rebus, domestica, in publicis ciuilis appellatur. Att. 19. Non enim pro tua prudentia debes illud solum animaduertere, quid in praestantia &c. 1. Off. 114. Ne scenici plus quam, nos uideantur habere prudentiae. Ibid. 142. Prudentia est scientia opportunitatis idoneorum ad agendum temporum. 2. Off. 33. Si existimabitur adepti coniunctam cum iustitia prudentiam. 10. In A. 12 Prudentia in iudicando. 3. Off. 71 Prudentia est locata in delectu bonorum et malorum. De Senect. 20. Temeritas est florentis aetatis, prudentia senectutis. 1. De Leg. 60. Cum homo exacuaerit illam ingenni aciem ad bona deligenda, et reiicienda contraria: quae uirtus ex prouidendo et appelata prudentia. De Cl. 23. Qui eloquentiae uerae dat operam, dat prudentiae, qua ne maximis quidem in bellis aequo animo carere quisquam potest. Pro C. Corn. 1. Homo summa prudentia clarus. Ibidem. Homo illorum et uita et prudentia longe dissimilis. Hortens. Ex quo sapientia est appellata prudentia. Ibid. Prudentiae partes sun memoria intelligentia prouidentia.
ADJUNCTA. Ciuilis, communis, domestica, dulcis, eximia, uulgaris et communis, fidelis, grata, uacua, non indiserta, perspicua, mediocris, par, praestans, singularis, summa, uetus et excellens, utilis, ueraque.
SYNTAXIS. Ratio et prudentia Reip. gerendae. Intelligendi prudentiam acuit exercitatio. Nulla uirtus prudentia uacat. Prudentia iuris ciuilis. Plus habere prudentiae. Adipisci prudentiam. Prudentia locata in delectu bonorum et malorum. Prudentia clarus.

Commentarius in capitula I-II libri primi De Officiis

Opus Cicero ad suum Marcum filium conscripsit de officiis in quâ statuere in suô animô uersabat quomodo uiris Romanis deceret cum aliis hominibus se regere tam publice quam priuate. Lineis in primis huius operis Marcum filium Athenis cum quodam Cratippô sapiente esse constat ut faceret ipse antea Cicero ad Philosophiæ rationes adipiscendas. Exempla præbuisse urbem Athenarum suô filiô ac doctoris Cratippi auctoritatem declarat quod abundare prorsus opportet non tantum præceptis ex ore sed quoque et factis. Hoc modô diuiditur ea philosophiæ pars quæ ad hominum uitia corrigenda pertinet.

Quantum inter philosophiam interest, Lucili uirorum optime, et ceteras artes, tantum interesse existimo in ipsa philosophia, inter illam partem quae ad homines, et hanc quae ad deos, spectat. (Lucii Annæi Senecæ Naturales Quæstiones)

Primum præceptis imbutus esse necesse est sed antequam aliquid agimus aut tirociniô quôdam exercere ne in ueris aberremus aut exemplorum gratiâ discere quid agendum si opportet.

Quis enim potest, ut ista dicam, Latine loqui priusquam quemquam Latine dicere auscultaret etsi regulas Grammaticæ omnes sciret? Prorsus neminem cerebri tam felicem censeo esse. Parum exemplis quibusuis exponi debemus sed optimis admodum. Et ætas et locus quô sumus, quô uiuimus crebrissime uidentur pessimi ac forsitan ob id ipsum Cicero suum filium foras missit quia sat illis haud Romanis magistris confidebat. Attamen, me regnante, nomen Ciceronis in his rebus philosophicis satis ualet ac Romam urbem lumen fert quam optime et non solum, alii tunc erant uiri optimi sicut ille a me dilectus Lucius Annæus Cornutus qui de naturâ deorum et conscripsit librum uel Titus Pomponius ille Atticus fidissimus Ciceronis amicus uel paulô post poëtæ illi Augusti... Ergo igitur non exemplorum Romani antiqui egebant namque si ad nostram ætatem hi soli venti sunt, quanti erunt illorum uirorum ingeniô fortissimorum qui tempore perierunt? Plurimi quidem sed illud alias tractabimus.

Hoc est quidem opus senile non tantum plane hoc fit quod in apparatû criticô uindicetur a philologis sed etiam quod plus honestatis humilitatisque hoc in opere quam in ipsius auctoris aliis inuenitur ex philosophicô ordine. at nunc dicit

[...] semper cum Graecis Latina coniunxi [...] (M. Tulli Ciceronis De officiis I:1)

sed in Tusculanis autem disputationibus ipse linguam sermonemque Latinum excellere aiebat Græcis et litteris et linguæ quidem ipsæ.

[...] hoc mihi Latinis litteris inlustrandum putavi, non quia philosophia Graecis et litteris et doctoribus percipi non posset, sed meum semper iudicium fuit omnia nostros aut invenisse per se sapientius quam Graecos aut accepta ab illis fecisse melior [...] (M. Tulli Ciceronis Diputationes Tusculanæ liber primus: 1)

Homo autem clarus qui sæculis XVII et XVIII uixit Benedictus Hieronymus ille Feijóo suô in theatrô criticô uniuersale linguas tantum illustrissimas habendas censuit Latinam Hispanicamque.

Quantum boni sit dignumque lectu in ambobus linguis et Latinâ et Hispanicâ inueni aiunt.

[Hispanice: Dicen que cuanto hay bueno, y digno de ser leído, se halla escrito en los dos idiomas Latino, y Castellano.]
(B. J. F.: Teatro Crítico Universal, I:XV Paralelo de las lenguas castellana, y francesa)

Equidem non possum adduci ut ista credam. Namque haud sermo quô utimur ualet sed quid dicamus atque eo modô in quô uerba dicimus. Qui illud pro certo habeat hodie tantum animal profecto est. Canis latrat, pullus pipiat, uacca mugit gallusque canit et quisque suum cuiusque animalem sermonem aliis præstare credit tantum quia proprium est. Numquam e pullô quid latrare auscultabitis, credite mihi.

Cicero senex sic bene Græce discere filô suô monet. Non lingua ipsa sed et litteris ualent sermo Latinus Græcusque. Sæpissime indocti -quos μωρόσοφοι Erasmus appellat- qui Latine nullum fecere Romani proprium nullum habuisse atque omnia Romana excerpta tractaque a Græcis ferunt... at quid dico?

Graecia capta ferum uictorem cepit et artes
intulit agresti Latio; sic horridus ille
defluxit numerus Satrunius, et graue uirus
munditiae pepulere; sed in longum tamen aeuum
manserunt hodieque manent uestigia ruris. (Diui Horatii Epistulæ Liber Secundus I:156-160)

Et quid de saturâ declarabunt? Estne aliquid Romanius? Poenas quidem dabunt ob obnoxia. Strenue puniebuntur apud Inferos ab inexorabilibus iudicibus, Minois et Rhadamanthô!

Nunc me consilium Ciceronis legente clariorem memoror mihi dictum Ὁ βίος βραχύς, ἡ δὲ τέχνη μακρή Hippocratis:

et disces quam diu voles; tam diu autem velle debebis, quoad te quantum proficias non paenitebit. (M. Tulli Ciceronis De Officiis I:2)

Arbiter philosophandi noster suô filiô plane monet discere quantum umeris imponere suis poterit ac cum diuô Horatiô

Sumite materiam vestris, qui scribitis aequam
Viribus, et versate diu, quid ferre recusent,
quid valeant humeri [...] (Diui Horatii Ars Poëtica uel Ad Pisones epistula uu. 38-40)

atque

non omnia possumus omnes (P. Vergilii Maronis Ecloga VIII: u. 63)

ut in Vergiliô legimus neque Æneas recusauit in umeros patrem Anchisem sumere quia furore quôdam bellicô incensô sub pectore seruatô nullum ei fuit quod perficere parum potuisset.

Commentarius in capitula XV usque ad XVIII Tusculanarum

Haud est ulla natio neque populus neque civitas quorum gentes deos non esse ullos opinentur. Ita Cicero noster summô acumine incensô esse quid dei dicit etenim hoc tantum arbitratur quod naturâ (aliô tempore scripturus sum de lege naturali apud Ciceronem) discitur atque sic ut nobis datum a maioribus nostris posteris et tradere debemus. Non igitur dicere possumus vel deum vel deos vel aliquid sive dei sive divini parum esse quia si volumus iter facere, egemus aliquâ primâ rê quâ nos ipsos sustinere poterimus. Adhuc hoc solum scimus aliquid esse dei

[...] si genus arguitur voltu, nisi fallit imago,
nescioquem in vobis suspicor esse deum.
at siquis vestrae deus esset originis auctor,

(Publii Ovidii Nasonis Fasti II:2.397-399)

Quare autem Cicero non esse nationem quorum gentes in hilum non credant? Vir prudens agros sedulê curat gratias diis semper agens et dum ad deos clamores tollit cum nihil frumenti metendi carpit ac fame non optime dormit, ipse non sese meruisse opinatur sua quod non satis bene fecerat officia vilici vel quod non curasset aut familiæ cultum aut deorum aut urbis decus. Sane non usque amoena sunt:

Stercus sedulo conserva; cum exportabis, purgato et conminuito; per autumnum evehito. (M. Porci Catonis Censoris De agri culturâ: V)

Quid tandem? Egomet ipse igitur addere nihil ad rem possum: Quid divinum est in hominum mundô ob id ipsum quod

quantum est in rebus inane! (Auli Persii Flacci Satyra prima: I:1)

Et nobis repercutire sicut speculum imaginem deorum possumus nihilque extrâ. Audeamus solum igitur cum Cicerone dicere quales quantique sint.

Sed ut deos esse natura opinamur, qualesque sint, ratione cognoscimus (M. Tullii Ciceronis Tusculanæ Liber primus XVI. 36)

Laudatores mortis Cicero deridet et idcirco poetas,

Adsum atque advenio Acherunte vix via alta atque ardua

per speluncas saxis structas asperis pendentibus

maxumis, ubi rigida constat crassa caligo inferum, (Id.)

quia ut substantia sive pars maxima nostra non e quâdam materiâ constat certâ durâque nullô modô mala infera Plutonis pati possumus. Credo enim ego ut fabulas fictas poetarum sensû non careant parum esse denique illud malum tantum corporis quod apud inferos nobis affligit sed mentis, mehercule!, procul dubiô erro quia hæc sunt phantasmata mea. Nullum poetam tale esse malum liquet cecinisse sed egomet ipse sum qui sic existimat rem! Proinde Ciceroni non placent clari poetae de quibus tam generose ille Jorge Manrique locutus est:

Dexo las inuocaciones

de los famosos poetas

y oradores;

non curo de sus fictiones,

que trahen yeruas secretas

sus sabores.

Aquel solo m'encomiendo,

aquel solo inuoco yo

de verdad,

que en este mundo viuiendo

el mundo non conosció

su deydad.

[Ἡ ἔκφρασίς μου Ῥωμαιστί: Nobilium invocationes poetarum relinquo et oratores neque ulla mihi suarum fabularum est cura cum abdita gustus suus portat semina. Illi tantum fido, illum tantum revera voco, cum hic morans deum nescit suum.]

Cicero tandem loquitur:

[...]animos enim per se ipsos viventis non poterant mente complecti, formam aliquam figuramque quaerebant.[...] (M. Tullii Ciceronis Tusculanarum I.XVI:38)

Nunc autem obviam nobis auctoritas it de quâ Cicero disserit profuse. Quidnam est auctoritas et quantæ et quales? Hoc certe in librô Ciceronis qui De officiis conscripsit plura repperies. Attamen si, cum Ovidiô, concedemus enim genus vultû -id est imagine- argui, auctoritas a verbô ´augere´ declinat (augere, auxisse, auctum quod coniungitur cum suffixô incohativô -itas ut in Romanitate, Sollemnitate, Græcitate, Gracilitate, &c.). Auctoritate ut crescamus utimur quia secundum Ciceronis romanæque sententiam hæc est firmissima iuxta traditionem omnium res humanarum ac nusquam proficiscimur sine utrâque. Cicero sapientiâ veterum utitur et ἐξαίφνης illos neve ratione neve causâ ullâ uti in disserendo fatetur:

[...]sed redeo ad antiquos. rationem illi sententiae suae non fere reddebant, nisi quid erat numeris aut descriptionibus explicandum[...] (M. Tullii Ciceronis Tusculanarum I.XVII:38)

Tunc demum Platonem ait in Siciliam adeuntem (ut Pythagorea omnia didicisset) non solum sensisse idem quod Pythagoras eiusque discipulos sed et rationes ad hoc recte explicandum attulisse. Mihi hoc quidem mirabile æque ac difficile videtur cum omnia Pythagorea et idcirco omnia præcepta sua huius generis nullâ ratione physica explicari de suis implicationibus potest. Sane Platoni tribuendum quod Platonis est et ob hanc causam Platonem illum divinum sæpe appellamus.

Commentarius in capitula XII usque ad XIV Tusculanarum

Dua sunt tempora: Alterum humanum, alterum divinum. Tempus humanum est finitum quia in tellure finem accipit; tempus divinum autem infinitum quia in sese omnia recipit. Hoc enim contigit alterum dummodo tempus hominum in tempore divinô insit quod a cælestibus datum. Scripturâ quodam tempus nostræ mentis finximus in tempore perpetuô et scripturâ ipsam partem vel punctum reddit perpetuum: Sic immortales fimus. Quô pactô homines scribunt, ut Cicero profusê ait æque ac Sallustius in prooemiô eius operis c. n. "De Catilinæ coniuratione" vel "Catilinæ bellum":

Omnis homines, qui sese student praestare ceteris animalibus, summa ope niti decet, ne vitam silentio transeant veluti pecora, quae natura prona atque ventri oboedientia finxit. (Op. cit., I:1)

Hunc etenim in modum ut non modo res quas litteris dedêre tempore permanerent sed etiam eorum animos memoriæ humanitatis mandarent. Eô modô in tempus voluntate nostrâ dominamur atque qui sibi ipsô scribat potentior facturus est quam is qui litteris se involvat atque ad famam atque ad pecuniam capiundam.

Animô secundum semper Ciceronis sententiam nihil velocius donec ipse alias quas de animo exposuit sententias contemneret. Quid tandem? Si animus e nihilo factus esset, quomodo esse potest? Quandam vitam concedit superesse post inferioris vitæ occasum. In grammaticâ -nunc sequimur sententiam illîus primi Ludovici Wittgenstein- omnem nostri mundi scientiam habemus et nullum extrâ. Vita inferioris est illa de quâ locutus est Ennius in eius Annalibus:

Vita vitalis.... (Fragmenta Ennii: Ex incertis carminibus 758)

quæ apud Platonem ita reperitur:

ὁ δὲ ἀνεξέταστος βίος οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ. (Platonis Apologia 38α)

Vita inferioris est ea quam in terrâ agimus. Et animos ad cælum ascendere cum Ennio Cicero concedit quam celerrime trans nubes unde imber frigidus ruit ab altô grandine tonitrûque mixtus.

Romulus in coelo cum diis genitalibus agit ævum. (Enni Fragmenta: lib. I; 175)

Quomodo effici potest ullâ sine materiâ? Sane perdoctus Cicero asciscit quandam quintam naturam quam reminiscitur ac e sententiâ Aristotelis nobis offert:

Aristoteles, longe omnibus Platonem semper excipio praestans et ingenio et diligentia, cum quattuor nota illa genera principiorum esset complexus, e quibus omnia orerentur, quintam quandam naturam censet esse, e qua sit mens. (Ciceronis Tusculanæ Disputationes, Liber Primus X:22)

Animus denique ipsâ naturâ mentis constat sed non eadem res sunt. Tabulam scamnumque habemus vel e roboris vel e pini lignis atque etiam trabes quorundam domuum ex eâdem materiâ factæ sunt neque eadem res sunt. Idem sed aliter: Quemadmodum in rebus humanis sic in divinis. Vale etiam atque etiam, sancte lector.

Claudimus ob ferias Nativitatis Domini Nostri! Iam novos dederimus commentarios ad nostrum Ciceronem explanandum (si fieri potest). Gratias agimus vobis qui legistis quotidie hunc λόγον telarem. Si cognoscere plura audes de Domino Nostro, inspice hunc nexum.

LAVS·DEÔ

Commentarius in capitulum XI Tusculanarum

In capituli undecimi initiô mentionem facit magister illîus Democriti philosophi ac sane id rideo quum diceret non nisi turbam atomorum esse quod apud Democritum in naturâ omnium rerum sit. Si plura de εἰρωνείᾳ legere vis, evolve Theophrasti Eresii libros et validiora multa etiam ad philosophandum habebis.

Postea finem temptat is magister his rebus dare ac suum discipulum interrogat utrum mallet annon diiudicare inter has animorum sententias. Discipulus autem quod commodius sit mavult, ut semper character discipulorum ad faciliora finxit. Ergo has dat rationes ille doctus ad conficiendam animi quæstionem:

[...] si cor aut sanguis aut cerebrum est animus, certe, quoniam est corpus, interibit cum reliquo corpore; si anima est, fortasse dissipabitur; si ignis, extinguetur; si est Aristoxeni harmonia, dissolvetur. [...] his sententiis omnibus nihil post mortem pertinere ad quemquam potest; pariter enim cum vita sensus amittitur; non sentientis autem nihil est ullam in partem quod intersit. reliquorum sententiae spem adferunt; si te hoc forte delectat, posse animos, cum e corporibus excesserint, in caelum quasi in domicilium suum pervenire. (Liber I, cap. XI:24)

Paulo post discipulus se ipse magis æstimare declarat extremam sententiam ac ipse ita velle "etiamsi non sit". Valde me hoc legente venit in mentem illius Miguel de Unamuno sententia de Deô vel suâ religione vel suô timore Dei. Ille Deum esse credebat haud quia Deus sit sed quod ipse ita esse volebat.

Commentarius in capitula IX-X primi libri Tusculanarum

Hodie de animi sententia disputabimus. Quum magister exordium suum incipit unâ interrogat quid sit animum sed priusquam id diceret, enuntiat quid sit mors. Ei notisssima omnium res esse videtur mors atque ipse declarat opiniones varias philosophorum Græcorum secundum corpus animumque et quod inter eos sit nexus. Alii mortem discessum esse animi e corpore, alii cum morte extingui ipsum animum. At quem virum Ciceronem nostrum! Quantam dat ad philosophandum materiam hic venustus noster. Insuper, audiamus Ennii versus (Annalium 326):

Egregie cordatus homo catus Aelius Sextus.

Vide hoc verbum:

COR DATUS

Pauca referre possum namque tam pulchra est et tam perita lingua latina ut nullum verbum ad hoc mirabile prodigium illustrandum dare possum.

Quum iam satis constat de mortis originibus ac sententiis variis, declarat magister ille peritissimus primum de Empedocle ac dicit Empedoclem credidisse animum esse quasi cordis sanguinem suffusum. Hoc quidem res mirabilis ac spiritualis (sensû Græco duce; τὸ πνεῦμα, id est, spiritus) est ut erat olim opinio quam Michælis Servetus dederat in operâ clarissima eius quæ Christianismi restitutio vocatur. Credebat certe ille Servetus semper mihi dilectus res simillima. In mente Serveti imago sanguinis inerat hôc modô ut esset ipse sanguis efluvium animi nostri ac Ἅγιον Πνεῦμα propinquum esset ipsi sanguini. Nonne hôc etiam in mentem venit imago physica bulbi Renati Cartesii in quo ipse esse animum ac mentem censebat?

Brevi post Cicero ratione utitur philologicâ ut nomine ipsô declaretur quid sit animus &c.

[...] animum autem alii animam, ut fere nostri declarat nomen: nam et agere animam et efflare dicimus et animosos et bene animatos et ex animi sententia; ipse autem animus ab anima dictus est (Liber primus IX:19)

Aristoxenô autem animus res dissimilis videbatur. Novissima videbitur quoque eius sententia quia animum censebat esse vibrationem fidium quibus in epulis hospites lætantur dulces melos audiendo. Recentissimæ doctrinæ, ut iam dixi, Scientiæ vel Naturalis vel Physicæ dicunt omnia e vibratione chordarum brevissimarum facta esse. Hoc egomet ipse haud credo sed, ducente Terentiô cum Cicerone nostro

Quot homines, tot sententiæ (Phormio, ac. II: sc.IV)

Etiam nunc de mathematicis loquimur. Xenocrates animum tantum esse credebat numerum sed quum vir Græcus de numero loquitur, noli censere esse rem aut abstrusam aut difficilem. Numerus autem minima -vel potius, simplissima- omnium rerum ut ἰδέα.

Dicæarchus animum putat nullum esse sed mihi sententia de animo quâ valde delector est illa de quâ Cicero notitiam dat nobis Aristotelis. Adhibere nullum possum suis verbis.

Aristoteles, longe omnibus Platonem semper excipio praestans et ingenio et diligentia, cum quattuor nota illa genera principiorum esset complexus, e quibus omnia orerentur, quintam quandam naturam censet esse, e qua sit mens; cogitare enim et providere et discere et docere et invenire aliquid et tam multa [alia] meminisse, amare, odisse, cupere, timere, angi, laetari, haec et similia eorum in horum quattuor generum inesse nullo putat; quintum genus adhibet vacans nomine et sic ipsum animum endelecheian appellat novo nomine quasi quandam continuatam motionem et perennem. (Liber primus; X:22)

Vale, lector ac salvus sis.

De Audientibus et Ordine Orationis Pro Cluentio

Ut prius notavimus, hic denuo longa Ciceronis sententia est quam orator in principio orationis Pro Cluentio oravit ut incipiens huius causae partes iudicibus omnes exponat. Totaliter longissimis de sententiis scribere mihi non propono atque clarum est si hunc laborem plane laborosum facerem, paucum lectorum haberem. At unâ vice sententiam iterum suscipio ut magis Ciceronis rationem loquendi et dicendi contextum, qui sit peculiaris, intellegamus.

Quam ob rem a vobis, iudices, ante quam de ipsâ causâ dicere incipio, haec postulo, primum id quod aequissimum est ut ne quid huc praeiudicati adferatis--etenim non modo auctoritatem sed etiam nomen iudicum amittemus, nisi hic ex ipsis causis iudicabimus, si ad causas iudicia iam facta deferemus;--deinde si quam opinionem iam vestris mentibus comprehendistis, si eam ratio convellet, si oratio labefactabit, si denique veritas extorquebit, ne repugnetis eamque animis vestris aut libentius aut aequius remittatis; tum autem cum ego unâ quâque de re dicam et diluam, ne ipsi quae contraria sint taciti cognitationi vestrae subiciatis sed ad extremum expectetis meque meum dicendi ordinem servare patiamini; cum peroraro, tum si quid erit praeteritum animo requiratis. - Pro Cluentio, II.6

Saepe mihi intersunt Ciceronis audientes et qui fuerint et quid cogitaverint in mente volvere ac eorum aliquid discere. Si admodum parum, ut alibi scripsi, de gestis rebus iam sciam, facile autem lectu est in libris auctoris ipsius, praesertim in exordiis, innotesci non solum nomina sed quoque mores mentesque audientum.

Hâc in sententiâ videmus Ciceronem magno opere praeiudicia iudicorum vereri et eis obsistere, sed quoque hos viros, bonos sibi videntes, hortari ut officia iudicorum et adsequantur et observent. Imprimis ordinem orationis exponens, iudices hoc inspicere orat. Nobis haec res dat modum dicendi Ciceronianum, qui tum materiis orationis cum formâ ipsâ nos uti iubet.

Porro nobis patet lectionem nostrum ad aeternum pertinere, cum Cicero ipse dicat sese "unâ quâque de re" dicere ac patientiae nostrae oportere "ad extremum" tacite expectare... in 90 paginarum! Pro di immortales! Certe generaliter mihi Cicero placet, vobis autem, ut lectores futuri sitis, haud omnia huius unius orationis exponam, sed solum eas striges quae, ut scripsi, lectu dignae sunt! Duo igitur vel tria commentaria de hâc oratione hic legere--patientiâ Ciceronianâ-expectate!

Commentarius in capitula V-VIII primi libri Tusculanarum

Ave, lector:

In colloquiô de contemnenda morte usurus ratione est socraticâ ad philosophandum ut quum unus ex colloquentibus rem declaret, magister eam refellat atque hunc enim in modum res quæ primâ facie videtur vera esse diiudicetur utrum sit an parum sic sit atque ita falsa esse demonstretur. Prima quam agunt causa de iurgô constat utrum mors bonum -sive res bona- an malum -sive res mala- sit. Discipulus esse ait malum tantum iis qui mortui sunt quantum iis quibus moriendum est vel morituri sunt. Hic magister reperit quasi contradictionem esse rationem quam discipulus dat -vel potius; credit rem sensû esse ademptam quia nullus erit homo non miser ullis in terris namque omnibus enim moriendum est. Timidô mortis magister accusat discipulum et versibus tragoediæ quam nescio -fortasse nescitur nomen auctoris- certius id facit.

Dic quaeso: num te illa terrent, triceps apud inferos Cerberus, Cocyti fremitus, travectio Acherontis,

'mento summam aquam attingens enectus siti'

Tantalus? tum illud, quod

'Sisyphus versat saxum sudans nitendo neque proficit hilum?'

fortasse etiam inexorabiles iudices, Minos et Rhadamanthus? apud quos nec te L.Crassus defendet nec M.Antonius nec, quoniam apud Graecos iudices res agetur, poteris adhibere Demosthenen. (Liber primus: V,10)

Nonne te illa terrent? Mihi equidem ut maximam rem habeo religionem colendam ac nulla in homine esse potest bona sine bonos mores colendo ac sine se ipsum timendo, ut ille Baltasar Gracián ait suis in aphorismatibus (evolve suum Oraculum manuale, aphorisma L qui incipit "Nunquam sui ipsîus observantiam perdere..."). Discipulus autem ipse paulo post non timidum se esse dicit, immo vero validum quia nugæ sunt ista ac fictæ poëtarum. Nimis incredulus iste discipulus est. Quid si res a poëtis gestas ignoramus? Nosmet ipsos ignorabimus ac sicut placidi boves vitam egerimus aratrum vitamque post trahentes frumentumque quærendo tantum et placide pascendo. Discipulus se ipsum brevi post explicat quum dixerat tum magister eum reffelit. Audeamus igitur ipsos agentes audire:

Magister.- Ubi sunt ergo ii, quos miseros dicis, aut quem locum incolunt? si enim sunt, nusquam esse non possunt. Discipulus.- Ego vero nusquam esse illos puto. M.- Igitur ne esse quidem? D.- Prorsus isto modo, et tamen miseros ob id ipsum quidem, quia nulli sint. M.- Iam mallem Cerberum metueres quam ista tam inconsiderate diceres. D.- Quid tandem? M.- Quem esse negas, eundem esse dicis. ubi est acumen tuum? cum enim miserum esse dicis, tum eum qui non sit dicis esse. D.- Non sum ita hebes, ut istud dicam. M.- Quid dicis igitur? (Liber primus V:11-12)

Quantum acumen magistrô! Inter philosophiæ ἀξιόματα hoc procul dubiô inter suprema mihi esse censeo. Græce autem melius declarabitur quam Latine quia verba quibus negandum est alia verba (sicut non, haud, parum, &c.) Græce adiuncta sunt verbis agendi ac pronuntiamus ergo igitur, exempli gratiâ: οὔκ εἰμὶ ἐγώ (non ego sum). Quum Græca pronuntiamus, οὔκ sive non coniungitur subsequentibus verbis; Latina autem verba separatim dicimus. Hoc enim modô ex duobus verbis Græce unum tantum reperimus. Quasi dicamus verba varia hunc in modum ferme esse hæc dua: sum et non-sum. Hic finis commentarius huius hebdomadis. Vale, mi ἐράσμιε lector ac Latine fruere.

Oratio de studiis Linguæ Latinæ

ORATIO DE STUDIIS LINGUÆ LATINÆ

(Oratio conscripta ad diem decimum Augusti mensis, MMVIII p. Ch. n. Ex agro.)

Multo ante, dilecti amici, vir doctissimus inter quos XVI sæculo p. Ch. n. Germaniæ vixerunt Philippus ille Melanchthon numeratur qui orationem scripsit quâ defendit quibus de causis deceat Græce exercere multis exemplis illustratam. Ætate quâ vixit ille scientia litterarum quæ antiquissimarum vocantur magnô pondere æstimabatur ac nullus erat tunc homo qui neque saltem notitiam habuisset harum trium linguarum -nimirum loquimur de Græcâ, Hebraicâ, Latinâque linguis - inter doctos haberetur. Pars minima quondam, ut scimus, populi erat quæ legere scribereve scierat; tempus autem haud est istud quô vivimus ut illud erat -sed semper sidera in cælo erunt. Parum nunc possibile est viam petere ad ludum vel ad sua cuiusque officia sine visu multarum imaginum, signorum et ceterarum rerum in quibus non tantum imagines sed etiam litteræ numerique insunt. Ergo igitur nunc non nisi per necessitatem litteras numerosque discimus -vel bene vel male, namque hodierno tempore res non dantur nisi per utilitatem. Ætate Melanchthonis, Erasmi, Lipsii, Scaligeri, illîus Brocensis, Benedicti Ariæ Montani, Nicolai Maclavelli, Grotii et ceterorum doctorum virorum non finitus continens fuit sapientiæ, infinitum tunc quod discere erat; non, ut iam dicam, fines habuit eruditio quia illi fuêre ipsi qui finem talem constituerunt. Attamen nunc, tempore vacuo, tædii pleno, ignorantiæ locupletissimo, ubi tantum invidia alterius, pugnantia cum fratre, ignavia, stultitia, negligentia hominem ipsum efficiendi, barbaries, strages in mente hominum sedem hodiernorum habent. Hesterno autem die sapiens erat qui res humanas curabat studio sedule -hodie qui optime pecuniam faciendi vel ludicrum parandi invenit artem. Quâ de causâ id nobis accidat fortasse exquire oporteat. Homines pauperes in universis terris, in universisque ætatibus fuerunt atque erunt dummodo libertas sit, namque improbi quidem semper erunt quidam homines. At ut homo,

semper eris pauper, si pauper es (Martialis epigramma)

Hodie autem nova papuertas reperitur quæ scientiæ nominatur. Ætate nostrâ omnis vir feminaque qui velle audeat studere atque sapere omnia quæ homini pertinent, id facere potest si machinam computandi uel ordrinatrum habet. Sunt enim multæ bibliothecæ quarum sedes ac ipsos libros inveniri possunt per hanc machinam de quâ locutus sum.

Statum quô res manent iam dixi, iamque dicam quare Latine discere omni homini convenit, namque ut ille Brocensis ait

Non discimus hebræa vel græca, ut loquamur, sed ut docti efficiamur. (Brocensis suâ in grammatica cui nomen est Minerva)

Non modo propositum Latine sciendi est loqui sed etiam comperire sapientiam tantum veterum quantum posterorum. Latine loqui ut exerceamur sine morâ nos adiuvare potest sed ii qui rudimenta Latina nesciunt loqui non possunt sed latrare. Ratio naturalis quæ vocatur ad Latine discendum optimum genus mihi videtur ne solum rê Grammaticæ erudiamur sed etiam Latine putare meditarique possimus, namque vacua est scientia sine furore sine studio sine ardore sciendi ac id parum fieri potest nisi per disputationem quam vivissime factam atque sacrô igne studii inflammatam.

At ille ego non litteris studeo humanioribus ἀλλὰ scientiae quæ naturalis vocatur. Quare igitur mihi discere decet Latine? Obscuritas mentis te tangit, aio, atque tantum discipulô litterarum humaniorum decet diligenter res naturales curare quantum tibi oportet Latine discere, namque maxima pars operum scientiæ naturalis aut Latinis ipsis manet aut μετὰ ἔκφρασιν scripta est inde ab Vitruvio, Plinio Secundo aliisque usque ad illum Newton, Euler, Kepler, Copernicum, K. F. Gauss, Riemann, et multos alios ac opera eorum nondum in linguas hodiernas versa sunt. Quum itaque Latine didiceris non solum opera istius generis noveris sed culturâ quoque magnæ pulchritudinis poesiæ Latinæ inductus eris atque nullâ pecuniâ intellegi potest talem ποιήσις namque nulla ecphrasis potest transferre animos illorum Vergilii, Quinti Horatii, Martialis Ovidiive in sermonem vulgarem nisi illos neglegendo animos.

Inter homines hodiernos est quidam homo qui "novus Picus Mirandulensis" in recenti Neapoli habito convento ad Latinitatem fovendam appellatus est, nomen cuius Aloysius Miraglia est. Vivitur ingeniô atque maximô acumine vir est. Latinitatem stimulat inter iuvenes - sine discrimine factô utrum pauperes an dives sint-, stultitiam fortiter oppugnat magnâ viri virtute atque optimum est exemplum hominis hodierni qui non in tenebras vagatur sed in lucem atque lumen tradit summæ Latinitatis.

Iam satis constat Latinitatem colendam esse officium omnium hominum et non tantum esse officium academicorum qui ab illo gnaro peritissimoque Davide Ruhnkenio doctores appellantur umbratici in suâ oratione clarissimâ sub ipsô nomine datâ.

Gratias ago, amici, et nunc finem facio huius orationis. Erga vos multum studium atque erga me salus tantum amorque Dei.

P.S.: Nondum perscripta omnis oratio est. Corrigendi sunt quidam nexûs.

Commentarius in capitula I-IV primi libri Tusculanarum

Salve, diserte lector

Denuo legere incepi Disputationes Tusculanas illius dilecti Ciceronis de quo sæpe in mentem mihi venit immortalis figura animi eius. In proemio ad colloquium sive disputationem primam -qua versatur de morte ut res contemnenda- Arpinas noster dicit non modo viros Romanos vel ad agrum domi colundum vel ad gladium militiæ stringendum sed etiam ad philosophandum.

[...] honos alit artes, omnesque incenduntur ad studia gloria, iacentque ea semper, quae apud quosque improbantur. summam eruditionem Graeci sitam censebant in nervorum vocumque cantibus; igitur et Epaminondas, princeps meo iudicio Graeciae, fidibus praeclare cecinisse dicitur, Themistoclesque aliquot ante annos cum in epulis recusaret lyram, est habitus indoctior. ergo in Graecia musici floruerunt, discebantque id omnes, nec qui nesciebat satis excultus doctrina putabatur. 5 in summo apud illos honore geometria fuit, itaque nihil mathematicis inlustrius; at nos metiendi ratiocinandique utilitate huius artis terminavimus modum. (II:4)

Apud Græcos enim illo tempore censebatur musicam omnium summam esse artem ac tunc erat enim ipsa iuxta mathematicam. Certe haud omnibus temporibus egomet ipse philosophandum esse puto sed quam minime quum res sint parum nobis secundæ. Latinitatem ait ipsam potentiam habere ad res humanas explanandas. Mentionem quoque facit Cicero rerum Geometriæ. Miror ipse quum de rebus mathematicis multi loquuntur namque, ut credo, Geometria antiqua pulcherrima omnium temporum est quia intellegi potest ab omnibus ac non signis utitur peregrinis sed verbis ipsis explanatur, quasi ut philosopharetur, idcirco multo melius mihi videtur ad comprehendendum quod ipse divus Plato ἰδέαν vocat. Sunt etiam mathematici temporis recentioris qui bene opera dedere -ut ille David Hilbert qui ita scientiam geometricam suis in Fundamentis Geometriæ planiorem fecit. Nunc ad nostrum philosophum et opus redeamus. Semel quoque hebdomade dedero adnotatiunculam seu commentarium ad quemquam partem ut sic carptim illustretur hoc opus Ciceronis ut id legant tot homines quot velint. Præcipue dicam super hoc libro (mihi omnium optimo qui de philosophia loquuntur) sed quantum etiam possim dicere de aliis rebus, dicam tantum ut potero.

Vive quoque lector, qui hoc legis, lege atque ama.

De Exordio et Magnitudine Orationis Pro Cluentio

Hodie ad orationem Pro A. Cluentii nos vertamus. Hanc summatim videns, eius ob magnitudinem, quod opus meo in libro fere 90 paginarum continens, stupefeci atque elanguescebam. Sed legens me adhortor cum hic tractus longissimus sed haud insulsus esse mihi videatur. Immo, multas res et miras et inlecebrosas Cicero nobis hic caede, pellacia coniurationibusque exponit, iurgia in cliententem suum repellens ac multa sua propria mordacesque iaciens in accusatores.

Ioannes Classen, quidam editor, hanc orationem recensuit et critica adnotatione instruxit, haec verba in usu nostro idonea de oratione (anno 1831) scripsit:

A. Cluentii defensio iure inter praestantissimas Ciceronis orationes habenda est: nam in ipso aetatis et virium flore conspicitur summus orator, quum causam perquam impeditam et contortam admirabili ingenii sui felicitate facile explicet, et varios locos inter se diversissimos egregia diligentiae aequalitate persequatur, et susceptas patroni partis indefesso animi vigore strenue ubique sustenet. Accedit quod per totam orationem verissima vitae et morum imago proponitur, qua insanabilis morbus, quo post Syllana tempora imperium Romanum manifesto laborabat, oculis nostris detegitur.

Huius operis partes quas usque legi me Classeni adsentiri impellunt. Clarum est hanc causam esse "perquam impeditam et contortam," atque prohoemium vel exordium, quam magnopere cura Cicero iudicibus exponit, multas paginarum exhaurit et quoddam aedificium quasi loquendi in primis condit ut facilior orationis reliquum et intellectum et abprobatum sit. Ut orator ipse dicit:

Atque ut intellegatis Cluentium non accusatorio animo, non ostentatione aliqua aut gloria adductum, sed nefariis iniuriis, cotidianis insidiis, proposito ante oculos vitae periculo nomen Oppianici detulisse, paulo longius exordium rei demonstrandae petam; quod quaeso iudices, ne moleste patiamini; principiis enim cognitis multo facilius extrema intellegetis.

Ceterum, haec magna cura quam Cicero in dicendi ordinem adhibet primis in sententiis observari potest. Legite lente multa cum voluptate hanc sententiam primam orationis, insignem non solum ratione dicendi verum etiam compositione partum:

Animum adverti, iudices, omnem accusatoris orationem in duas divisam esse partis, quarum altera mihi niti et magno opere confidere videbatur invidia iam inveterata iudici Iuniani, altera tantum modo consuetudinis causa timide et diffidenter attingere rationem venefici criminum, qua de re lege est haec quaestio constituta.

Quae cura dicendi! Mihi placet hanc sententiam menti conlocare. Fortasse minimae rei multa facio, sed incrementabiliter voluptatis magis ob sententiarum compositionem accipio.

Quid putatis lectores lectricesque? Estne tibi sententia quaedam, vel Ciceronis vel alii auctoris, ipsa indole sua pergrata? At valete boni homines! Ad tempus futurum spectate, cum novis de rebus super orationem Pro Cluentio scribemus et inspiciemus!

Quintiliani sententiae quaedam perspicaces

Marcus Fabius Quintilianus, vir Romanus latinitate, eloquentia, rhetoricaque arte tote versatus, has sententias aptas de Ciceronis arte scribendi in suo Institutione Oratoria, parte 10.1 scripsit:

CV. Oratores vero vel praecipue Latinam eloquentiam parem facere Graecae possunt: nam Ciceronem cuicumque eorum fortiter opposuerim. Nec ignoro quantam mihi concitem pugnam, cum praesertim non id sit propositi, ut eum Demostheni comparem hoc tempore: neque enim attinet, cum Demosthenen in primis legendum vel ediscendum potius putem. CVI. Quorum ego virtutes plerasque arbitror similes, consilium, ordinem, dividendi praeparandi probandi rationem, omnia denique quae sunt inventionis. In eloquendo est aliqua diversitas: densior ille, hic copiosior, ille concludit adstrictius, hic latius, pugnat ille acumine semper, hic frequenter et pondere, illic nihil detrahi potest, hic nihil adici, curae plus in illo, in hoc naturae. CVII. Salibus certe et commiseratione, quae duo plurimum in adfectibus valent, vincimus. Et fortasse epilogos illi mos civitatis abstulerit, sed et nobis illa quae Attici mirantur diversa Latini sermonis ratio minus permiserit. In epistulis quidem, quamquam sunt utriusque, dialogisve, quibus nihil ille, nulla contentio est. CVIII. Cedendum vero in hoc, quod et prior fuit et ex magna parte Ciceronem quantus est fecit. Nam mihi videtur M. tullius, cum se totum ad imitationem Graecorum contulisset, effinxisse vim Demosthenis, copiam Platonis, iucunditatem Isocratis. CIX. Nec vero quod in quoque optimum fuit studio consecutus est tantum, sed plurimas vel potius omnes ex se ipso virtutes extulit inmortalis ingenii beatissima ubertas. Non enim pluvias, ut ait Pindarus, aquas colligit, sed vivo gurgite exundat, dono quodam providentiae genitus in quo totas vires suas eloquentia experiretur. CX. Nam quis docere diligentius, movere vehementius potest, cui tanta umquam iucunditas adfuit? - ut ipsa illa quae extorquet impetrare eum credas, et cum transversum vi sua iudicem ferat, tamen ille non rapi videatur sed sequi. CXI. Iam in omnibus quae dicit tanta auctoritas inest ut dissentire pudeat, nec advocati studium sed testis aut iudicis adferat fidem, cum interim haec omnia, quae vix singula quisquam intentissima cura consequi posset, fluunt inlaborata, et illa qua nihil pulchrius auditum est oratio prae se fert tamen felicissimam facilitatem. CXII. Quare non inmerito ab hominibus aetatis suae regnare in iudiciis dictus est, apud posteros vero id consecutus ut Cicero iam non hominis nomen sed eloquentiae habeatur. hunc igitur spectemus, hoc propositum nobis sit exemplum, ille se profecisse sciat cui Cicero valde placebit.

Haec non solum vere dicta, sed quoque sunt ad huius situs finem idona. Nam estne qui Ciceronis lector magis sciens quam Quintilianus artem et latinitatis et orationis? Sibi consentio plane cum dixerit Ciceronem iam non hominis nomen sed eloquentiae habitum esse. Forsitan nimium superbus sim, sed ego arbitror haec verba adprobare huius situs divulgandi scribendique causam. Alioquin Quintilianus, si hic vere dixisse, me Demosthenen legere concitat atque etiam Quintiliani ipsius libros aliquos rhetorica de arte, quae me paenitet tam paucam scire. Equidem huius quid scio ex Ciceronis libris ipsis abstuli.

At de homine illo, nuper orationem Pro Roscio Amerino legere perfeci atque nunc illam nomine "Pro A. Cluentio Habito" incipere ardeo. Si ordinem legentis meum rogetis, sic dico: ego Ciceronis serie operum Oxonii scripta, ab Alberto Curtis Clark edita utor. In quo oratio prima est illa Pro Roscio Amerino; secunda oratio nomine "Pro Lege Manilia" vel "De Imperio Cn. Pompei." De hac iam non scribo cum prius hanc legaverim, atque opera nova legere statuam. Multos cum alios libros lecturus erim, has denuo legam ac de eis scribam.

Permanete hic venire! Plura venturi!

De viris dilibutis et dissolutis, atque de quadam seditione recente

Hodie mihi materiam iucundissimam in Ciceronis orationibus scriptam spectabimus, scilicet loca quae ad hominem aliquem infamandam orator modo ridiculo utitur. Horum multa in Ciceronis libris sunt atque saepe, cuiusque orationis, meliores partes esse mihi videntur. Sed ego non dico Ciceronem oratorem paene rusticum vel ferum esse hoc disputandi modo utentem, immo oratoribus Romanorum Graecorumque hic mos non solum fuit cotidianus sed etiam et callidus et facetus. Qui mos cum despectus maxima cum irreverentia sit nobis hominibus hodie viventibus, praesertim eis dicendi arte fruentibus, atque adminiculum arbitratum esse haud conveniens viris bonis, omnibus tamen patet etiam nunc omnes oratores politicis in rebus versatos hoc modo dicendi negativo saepissime et uti et frui.

Quae cum ita sint, ut Ciceroni dicere placuerit, aperte gaudens hic transcribo hos versus in Chrysogonum, virum admodum iniquum, qui de faciendo insidias in Sex. Roscii patrum et de eius patrimonium rapiendo ab Cicerone est criminatus:

Quid praeterea caelati argenti, quid stragulae vestis, quid pictarum tabularum, quid signorum, quid marmoris apud illum [Chrysogonum] putatis [iudices] esse? Tantum scilicet quantum e multis spendidisque familiis in turba et rapinis coacervari una in domo [Chrysogonus] potuit. familiam vero quantum et quam variis cum artificiis habeat quid ego dicam? Mitto hasce artis volgaris, coquos, pistores, lecticarios; animi et aurium causa tot homines habet ut cotidiano cantu vocum et nervorum et tibiarum nocturnisque conviviis tota vicinitas personet. In hac vita, iudices, quos sumptus cotidianos, quas effusiones fieri putatis, quae vero convivia? Honesta, credo, in eius modi domo, si domus haec habenda est potius quam officina nequitiae ac deversorium flagitiorum omnium. Ipse vero quem ad modum composito et dilibuto capillo passim per forum volitet cum magna caterva togatorum videtis, iudices; videtis ut omnis despiciat, ut hominem prae se neminem putet, ut se solum beatum, solum potentem putet. (Partes 133-5)

Optime! Quam facetus! Cum haec verba legam, “cotidiano cantu vocum et nervorum et tibiarum nocturnisque conviviis tota vicinitas personet”, putavi Ciceronem de oppido vel universitate mea dixisse! (Nam hoc Sabato seditio vel motus subito ortus est, omnes universitatis discipuli—nomine Leones Nittani, cultores pedifollis Americanae ardentissimi--bacchantes lascivientesque per vias currebant!). Verba quoque de “dilibuto capillo” et de “magna caterva togatorum” mihi valde placent. Ut tum, idem est iuvenibus hodie!

Editor Lemaire explicit (p. 127): “Togatorum: Civium romanorum quorum toga erat propria. Quo uno verbo et liberti arrogantiam, et clientium abiectam servitutem designat orator."

Quaedam Sententia Longa, sed lecitu placita

Pro Sex. Roscio Amerino, qui de parricidium in patrum facendo ab quodam Erucio criminatus est, Cicero recte sed etiam optime dicens, hanc sententiam perlongam de L. Sulla dictatore locutus est:

Etenim si Iuppiter Optimus Maximus cuius nutu et arbitrio caelum terra mariaque reguntur saepe ventis vehementioribus aut immoderatis tempestatibus aut nimio calore aut intolerabili frigore hominibus nocuit, urbis delevit, fruges perdidit, quorum nihil pernicii causa divino consilio sed vi ipsa et magnitudine rerum factum putamus, at contra commoda quibus utimur lucemque qua fruimur spiritumque quem ducimus ab eo nobis dari atque impetiri videmus, quid miramur, iudices, L. Sullam, cum solus rem publicam regeret orbemque terrarum gubernaret imperique maiestatem quam armis receperat iam legibus confirmaret, aliqua animadvertere non potuisse? nisi hoc mirum est quod vis divina adsequi non possit, si id mens humana adepta non sit. (pars 45, sectio 131. Ex libro M. Tulli Ciceronis Orationes. Vol. 1. Ed. Albertus Curtis Clark. Oxonii 1961).

Clare haec non solum ingentem sed etiam multiplicam suavissimamque sententiam esse videtur. Quamobrem hanc ita fecit? Nempe digressio quaedam est, atque ad Sex. Roscium liberandum totaliter non necesse. Fortasse Cicero hanc dixit ut Sullae potestatem interrogaret in modo non truculento sed quadam cum suavitate atque etiam blanditie. Comparationem inter Sullam et divum Iovem ambagiose induxit, non ut Sullam aperte laudaret sed attenuaret.

Editor quidam, N.E. Lemaire hac de re scripsit: "Si deus ille, cui maxima attribuitur et clementia, et potentia, non omnia tamen mala avertit: multo minus Sulla. Magnifica comparatio, et ad vitandam Sullae iram aptissima!"

Sed alius, E.H. Donkin: "The comparison of Sulla to Iuppiter is lame, since it was not the wide scope of Iuppiter's rule which prevented his checking harmful effects of nature, but, as the ancients thought, the immutability of the natural laws themselves."

Sed haec certe sunt solae sententiae meae. Quid vos putatis, boni lectores lectricesque? Magis hac de oratione, quae Ciceronis prima fuit ad hodiernum diem conlata, secuturus erit.

De Hac Re

Salvete Latinistae omnes atque gratias ago vobis ob ineundum in hanc paginam! Marci Tullii Ciceronis opera mihi valde placent, itaque instituo, ut cum latinitatem mentemque meam alere colereque possem, omnia haec huius viris opera Latine legere vel etiam nonnumquam super has aliquam sententiam scribere. Me autem paenitet iamiam latinitatis meae, ita vereor ne huc me mendas multas inepte facere. Vos oro, legentes, si errores ullas videritis, statim me hac de re scribeatis. Mihi accidit permultos latine legentes-non dico scribentes!-in interretem plane non esse, atque igitur non spero esse multos qui has nugas lecturi sint. Eius momentum est ut vobis oporteat me commonere si modo quoque possitis.

Sed ad rem ipsam convertamus. Ad propositum meum perficiendum, omnes Ciceronis libros legam atque exerpta quadam, quae mihi lectu dignita videntur, hic scribam atque super has sententiarum mearum aliquam addam. Hoc facto, facillior mihi erit et Ciceronis stilum et sententias praeclaras menti imbibere. Securus non sum an ingentem epistularum corpuslegam, sed illum potum cum ad id adveniam, transiam.

Nonnumquam fortasse aliis scriptoribus res idoneas desumam si ullo in modo Ciceronis verba illuminare possint.

Demum, testor Latina vel etiam operibus Ciceronis sollers doctusve me plane non esse; linguae Latinae amator (interdum tiro) sum, non doctor. Porro, admodum parum de rebus Imperii Romani actis scio, atque quae cum ita sint, saepe in confusionem de Ciceronis commemoratibus historicis iacebo.